https://gofteman.isri.ac.ir/ پژوهش‌های گفتمان فرهنگی انقلاب اسلامی fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://gofteman.isri.ac.ir/article_213210.html سفرنامه‌ها دربردارندۀ داده‌های با ارزشی از واقعیت‌های فرهنگی-اجتماعی و سیاسی‌اند. یکی از گونه‌های برجسته در حوزۀ سفرنامه‌نویسی، سفرنامۀ دینی-مذهبی است. با فراگیری پیاده‌روی اربعین در سال‌های اخیر شاهد نگارش سفرنامه‌هایی هستیم که به روایت این رویداد می‌پردازند. پژوهش پیشِ‌ رو با رویکرد توصیفی-تحلیلی به واکاوی مؤلفه‌های فرهنگی سفرنامه‌های اربعین به‌عنوان یک«‌گونۀ‌ادبی» می‌پردازد. از میان ده سفرنامۀ اربعین، سفرنامه‌های «به سفارش مادرم»، «خس‌بی‌سروپا»، «درنگی در نجف» و «سید من حسینی» که پایبند به اصول سفرنامه‌نویسی بودند، گزینش و در سطح زبانی و محتوایی بررسی شدند. در سطح زبانی، به استخراج پربسامدترین طیف‌واژگانی پرداخته شد که دستاورد بحث، نشانگر آن است که طیف‌واژگانی متون، مطابق با گفتمان اثر است. به‌کارگیری گونه‌های گوناگون طنز مهم‌ترین مؤلفۀ زبانی-ادبی آثار است. در سطح فکری و محتوایی، نتیجۀ پژوهش بیانگر آن است که مجموعه تمهیدات زبانی و محتوایی، فراخور گفتمان غالب اثر یعنی بازتاب پیاده‌روی اربعین به‌عنوان یک نهضت فکری، اجتماعی، سیاسی و مذهبی گزینش‌شده است. https://gofteman.isri.ac.ir/article_213212.html این مقاله تلاش دارد به تبار تبین و حقیقت‌گویی بپردازد. آیا حقیقت‌گویی در تاریخ معنای ثابتی داشته و یا با سنخ خاصی از کنش در تاریخ حرکت، تحول و معنادار شده است؟ این مقاله با روش تاریخ فرهنگی سعی کرده است به حقیقت‌گویی به مثابه کنشی معنادار در تاریخ بپردازد. روش تاریخ فرهنگی خود گونه‌ای از تاریخ است که موضوعش انسان به مثابه سازنده معانی است. معانی که در میان مردم مشترک و به نوعی بین الاذهانی گشته است. مردم با این نظام معنایی شکل گرفته زندگی می‌کنند و تمام کنش‌ها و کردارهای خود را بوسیله آن معانی سامان می‌دهند. این روش در جمع‌آوری داده به شیوه کتابخانه‌ای عمل می‌کند و در تحلیل داده‌ها سعی می‌کند با تحلیل داده‌های تاریخی معنای یک مفهوم را در بستر زمانه خود کشف کند. حقیقت-گویی کنشی است در بستر تاریخ که متناسب با زمانه خود معنا و تقوم پیدا کرده است. این تباریابی از یونان باستان و با مفهوم پارِسیا شروع می‌گردد حقیقت‌گویی پارسیایی حقیقت‌گویی فردی معتقد به حقیقت است که با مخاطره انداختن جان خود دِین خود را به حقیقت ادا می‌کند. مفهوم تبیین نزد پیامبران و شَطح در ادبیات عارفان و حق‌گویی در احادیث شیعی ادامه تاریخ حقیقت‌گویی است. در امتداد این تاریخ حقیقت-گویی در گفتمان انقلاب اسلامی، حقیقت‌گویی از یک فضیلت فردی به یک تکلیف اجتماعی تبدیل می‌شود اما در تکلیف هم باقی نمی‌ماند و به سمت جهاد پیش می‌رود. جهاد تبیین تکلیفی اجتماعی است برای مبارزه در جنگ‌روایت‌ها جهت غلبه حقیقت بر روایت‌های معارض. https://gofteman.isri.ac.ir/article_213214.html شهرت به عنوان یک پدیده اجتماعی از گذشته‌های دور در جوامع حضور داشته است. ظهور و گسترش رسانه‌های جمعی به نقش‌آفرینی فزاینده شهرت در تحولات اجتماعی و فرهنگی عصر حاضر منتهی شده است. تحلیل گفتمان شهرت از منظر رهبر معظم انقلاب مسئله تحقیق حاضر را شکل می‌دهد. روش تحقیق، الگوی عملیاتی تحلیل گفتمان (پدام) است که در پنج مرحله انجام شده است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که دال اصلی این گفتمان شهرت به‌مثابه سرمایه اجتماعی است و مولفه‌های دیگری مانند نهی از حب شهرت، مُجاز بودن اظهار و نمایاندن، نکوهش هیاهو و جنجال برای دیده‌شدن، نهی از دیده‌شدن به‌واسطه بازنمایی ابتذال، نهی از دیده‌شدن به‌واسطه بازنمایی کاذب، شهرت به مثابه موقعیتی خطیر، و تحسین گمنامی به عنوان سایر دال‌های اساسی قابل بازشناسی است. https://gofteman.isri.ac.ir/article_213217.html هدف این پژوهش برقراری نسبت دو رشته علمی زیبایی‌شناسی با انقلاب اسلامی نیست؛ بلکه نویسنده در پی ارائه پاسخ روشمند به پرسش کیفیت ساخت ارزش‌های زیبایی‌شناختی کلان و امکان هویت‌بخشی انقلابی با جهت اسلامی است. تحقیقات دو دهه اخیر در زیبایی‌شناسی اسلامی با نوعی قضاوت بخشی در ابعاد زیبایی‌شناسی و پیش‌فرض‌های آن همراه بوده است. از مهمترین پیامدهای چنین رویکردی؛ یگانه‌انگاری زیبایی‌ طبیعی با زیبایی‌ مصنوعی، تعریف محدوده فردی و شخصی‌ زیباآفرینی انسانی و نفی بُعد کلان و امتداد اجتماعی ـ سیاسی آن‌ است. نویسنده ضمن پذیرش زیبایی به عنوان حقیقت عینی و مستقل از انسان، تلاش می‌کند با رویکرد فلسفی و روش توصیفی ـ تحلیلی، ساحت دیگری از زیبایی‌ را موجّه سازد که وابسته به انسان بوده و با خواست و داوری او معتبر می‌شود و امتدادهای نامحدودی در حیات بشری دارد. این تحلیل بر تفکیک دو قلمرو زیبایی از یکدیگر؛ یعنی زیبایی هستی‌بنیان‌ از زیبایی انسان‌ساخت استوار می‌شود و بر مبنای این اصل موضوعه، می‌توان از امکان شکل‌گیری زیبایی‌شناسی کلان در ساحت انقلاب اسلامی در افق تمدنی سخن گفت و در خصوص چند و چون آن اظهاراتی را بیان کرد. https://gofteman.isri.ac.ir/article_216264.html مسئله مقاله حاضر تبیین منابع راهبردی قدرت نرم انقلاب اسلامی در اندیشه آیت الله العظمی امام خامنه‏ای است(مسئله). یافته تحقیق حکایت از آن دارد که معظم له ایمان و صبر را دو منبع مهم قدرت نرم می‏داند. ایمان باورِ آگاهانه، متعهدانه و زاینده است که همراه با عمل است و بدون این عناصر، ایمان شکل نمی‏گیرد. صبر هم به معنای مقاومت مجاهدانه و جدی در برابر مصائب، مشکلات و رسیدن به قله فضیلت‏هاست تا جایی که انسان مؤمن شکست خویش را قطعی ببیند اما دست از تلاش برندارد. صبر بر معصیت در این حرکت مهم‏تر از سایر انواع صبر است. (نتیجه). مقاله با استفاده از روش دلالت که در دانش منطق و اصول فقه تبیین شده، سامان یافته است(روش). تحلیل دو منبع از منابع قدرت نرم به عنوان منابع راهبردی قدرت نرم انقلاب اسلامی بر اساس اندیشه صائب رهبر خبیر انقلاب اسلامی نوآوری مقاله حاضر است(نوآوری).واژگان کلیدی:قدرت نرم، امام خامنه‏ای، انقلاب اسلامی، ایمان، صبر، انواع صبر، منابع راهبردی، قرآن کریم. https://gofteman.isri.ac.ir/article_216618.html این پژوهش به تحلیل استنادات آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی، به آیات سوره حشر در سخنان ایشان می‌پردازد. سوال اصلی پژوهش این است که آیت‌الله خامنه‌ای چگونه از آیات سوره حشر در سخنرانی‌های سیاسی خود استفاده می‌کند و چه نوع کنش‌های گفتاری را از این آیات استخراج می‌کند؟ فرضیه تحقیق این است که آیت‌الله خامنه‌ای از این آیات برای تقویت پیام‌های اخلاقی و سیاسی بهره می‌برد و کنش‌های گفتاری عمدتاً در قالب اظهاری و ترغیبی هستند.روش تحقیق شامل تحلیل محتوای سخنرانی‌های آیت‌الله خامنه‌ای است که در آن از نظریه کنش گفتاری (Speech Act Theory) برای شناسایی و تحلیل کنش‌های گفتاری مستقیم و غیرمستقیم استفاده شده است. آیات منتخب شامل آیات 18 و 19 (تقوا و تأمل در اعمال فردی)، آیه 2 (واقعه بیرون راندن یهودیان بنی‌نضیر)، و آیات 23 و 24 (ویژگی‌های الهی) هستند.یافته‌ها نشان می‌دهند که بیشترین کنش‌های گفتاری مستقیم در سخنان آیت‌الله خامنه‌ای از نوع اظهاری و ترغیبی است. در کنش‌های غیرمستقیم، بیشترین فراوانی به کنش‌های ترغیبی و اعلامی اختصاص دارد. این نتایج نشان می‌دهند که آیت‌الله خامنه‌ای از این آیات برای هدایت اخلاقی و ایجاد انگیزه در مخاطبان خود استفاده می‌کند. همچنین، بافت تاریخی و اجتماعی سخنرانی‌ها در شکل‌دهی به معنا و تأثیرگذاری آن‌ها نقش مهمی دارد.این پژوهش نشان می‌دهد که رهبر انقلاب از منابع دینی برای تأثیرگذاری بر آگاهی جمعی و جهت‌دهی به پیام‌های سیاسی و اجتماعی بهره می‌برد. https://gofteman.isri.ac.ir/article_216935.html چکیدهاین مقاله به بررسی نقش محوری حوزه علمیه در شکل‌دهی و توسعه معرفت در زمینه سازی تمدن مهدوی با رویکردی تحلیلی و با تأکید ویژه بر اندیشه‌های حضرت آیت‌الله خامنه‌ای می‌پردازد. دو مضمون اصلی در این راستا شناسایی شده است: 1) نقش تبیینی حوزه: که شامل تبیین دقیق و جامع مفهوم مهدویت بر پایه منابع اصیل اسلامی، تبیین ابعاد مختلف تمدن مهدوی و جایگاه آن در تحولات تاریخی و تبیین نسبت مهدویت با سایر مفاهیم اسلامی و... است. 2) نقش پاسخگویانه حوزه: این مضمون به مسئولیت حوزه در پاسخگویی به شبهات و ابهامات پیرامون مهدویت، تصحیح انحرافات و برداشت‌های نادرست از آن و مقابله با جریان‌های انحرافی که از مفهوم مهدویت سوءاستفاده می‌کنند، می‌پردازد.در این تحلیل، اندیشه‌های آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان یک مضمون فرامتن، نقش هدایت‌کننده و چارچوب‌بخش ایفا می‌کند. دیدگاه ایشان در مورد مهدویت به عنوان یک آرمان محوری و تعیین‌کننده در مسیر تحولات تاریخی، همچنین ضرورت آمادگی و زمینه‌سازی برای ظهور، مبنای تحلیل و تفسیر سایر مضامین قرار می‌گیرد. یافته‌های این تحلیل نشان می‌دهد که حوزه علمیه با ایفای نقشی فعال و پویا در سه حوزه آموزش، پژوهش و تبلیغ در دو محور (تبیینی، پاسخگویانه)، می‌تواند به طور موثری در شکل‌گیری و تحکیم پایه‌های معرفتی تمدن مهدوی گام بردارد. در نهایت، مقاله بر شناخت عرصه های مختلف نقش آفرینی حوزه علمیه در زمینه سازی تمدن مهدوی و ضرورت توسعه و تقویت ظرفیت‌های حوزه علمیه در حوزه معرفت افزایی، بصیرت بخشی، رصد آسیب ها و اقدام هوشمندانه متقابل تاکید می‌کند. https://gofteman.isri.ac.ir/article_216237.html در عصر تحول دیجیتال و انقلاب صنعتی چهارم، هوش مصنوعی به یکی از مهم‌ترین فناوری‌های راهبردی جهان تبدیل شده است. این فناوری با تأثیرگذاری بر حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی، معادلات قدرت بین‌المللی را متحول کرده و به عاملی حیاتی در توسعه ملی و رقابت بین‌المللی تبدیل شده است و در آینده‌ای نزدیک، هوش مصنوعی همانند انرژی هسته‌ای، نقشی کلیدی در استقلال و خودکفایی کشورها ایفا خواهد کرد. مطالعه حاضر با هدف بررسی راهبردهای کلان جمهوری اسلامی ایران در توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی، بر اساس چارچوب فکری مقام معظم رهبری صورت می‌گیرد. سوال اصلی پژوهش این است که چه راهبردهایی برای توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی کشور مورد تأکید قرار گرفته است و چه چارچوب عملیاتی برای اجرای آن قابل ارائه است؟ این پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوا با نمونه‌گیری هدفمند، به بررسی بیانات مقام معظم رهبری و اسناد بالادستی در این زمینه می‌پردازد. از طریق تحلیل سیستماتیک اسناد و دستورالعمل‌های راهبردی، این پژوهش اولویت‌ها و چالش‌های کلیدی در مسیر توسعه هوش مصنوعی در ایران را شناسایی می‌کند. فرضیه پژوهش این است که استقلال فناوری ایران در هوش مصنوعی نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های تحقیقاتی، تقویت ارتباطات سیستماتیک بین نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی و توسعه قابلیت‌های بومی هوش مصنوعی در کنار حفظ همکاری‌های علمی بین‌المللی است. https://gofteman.isri.ac.ir/article_216505.html صیانت معنوی خانواده‌های پاسداران به عنوان یکی از اصلی‌ترین ارکان تقویت بنیان‌های اجتماعی و فرهنگی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این پژوهش در صدد است با روش پژوهش کیفی از نوع تحلیل مضمون، مؤلفه‌، ابعاد و شاخص‌های صیانت معنوی خانواده‌های پاسداران را بر اساس منظومه فکری مقام معظم رهبری مورد مطالعه و بررسی قرار دهد. بنابراین پرسش پژوهش حاضر این است که الگوی مفهومی صیانت معنوی خانواده‌های پاسداران بر اساس منظومه فکری مقام معظم رهبری، چگونه تبیین می شود؟ برای تحقّق این هدف، ابتدا داده‌های مرتبط از محتوای بیانات مقام معظم رهبری گردآوری و سپس بر اساس تحلیل داده ها، 430 مضمون پایه و 83 مضمون سازماندهنده از محتوای گزاره های منتخب استنباط شد و مدل مفهومی صیانت معنوی طراحی گردید. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که مولفه‌های کلیدی صیانت معنوی شامل مبانی اعتقادی، اخلاق‌محوری، تقویت ارتباطات خانوادگی و مقابله با چالش‌های فرهنگی است. همچنین یافته‌های دیگر تحقیق بیان کننده آن است که ابعاد صیانت معنوی در نُه محور دسته‌بندی می‌شود که مهم‌ترین آنان عبارتند از: ارتباط با خدا، ارتباط با خانواده، ارتباط با خود، ارتباط با دیگران. همچنین به راهکارهای صیانت معنوی نیز اشاره شده است. این پژوهش می‌تواند به نهادهای مرتبط در ارتقای معنویت خانواده‌های پاسداران کمک شایانی نماید https://gofteman.isri.ac.ir/article_213218.html امیرالمومنین‌علی‌علیه‌السلام، پس از رحلت رسول‌خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله، به ویژه در دوران خلافت خود، با استفاده از قرآن و سنت‌نبوی درصدد بنیان‌گذاری تمدنی برآمد که در آن، اموری مانند عدالت، آرامش، حریت و عبودیت از اهمیت بیشتری برخورداربود.لکن در برابر این امور،فتنه‌گرانی بوده‌اند که با تلاش‌های فراوان، سعی در تبدیل انحرافات خود به گفتمان غالب جامعه می‌نمودند تا راه پیشرفت دنیوی و اخرویِ جامعه را ببندند.به‌همین‌جهت،از مهم‌ترین مباحث در سیره امیرالمومنین‌علیه‌السلام،عوامل فتنه‌گری و راهکارهای مقابله با گفتمان فتنه‌گران است؛از طرف دیگر،به دلیل اشتراک انسان‌ها در غرایز و تجربیات تاریخی،امکان تحقق این گفتمان انحرافی در زمانه ما نیز وجود داشته و با توجه به علم و عصمت آن حضرت،راهکارهای ایشان قابل‌توجه خواهدبود.برخی از راهکارهای فتنه‌زدایی،فردی و برخی اجتماعی‌است که به جهت تحقق فتنه‌ها در بستر اجتماع و خاصیت اجتماع‌محوریِ گفتمان،بررسی راهکارهای اجتماعی دارای جایگاه خاصی‌است.این تحقیق با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی-تحلیلی سامان یافته و در پی پاسخ به این سوال است که راهکارهای اجتماعی مقابله با گفتمان فتنه‌گران از دیدگاه نهج‌البلاغه چیست؟ بر این اساس،از دیدگاه آن حضرت،اموری مانند پرهیز از ستمگری در امور اجتماعی و اقتصادی -که در حرمت ربا، رشوه، اختلاس و ... نمایان می‌شود- همراهی با امام جامعه و پیروان خالص او که زمینه هدایت جامعه را فراهم می‌سازد، تبیین جریان حق از جریان‌های باطل با اتکاء به قرآن و عترت، استقامت در برابر فتنه‌گران با اجتناب از روحیه اکثریت‌گرایی، تنبلی و شکوه‌گری و در نهایت، جهاد و قاطعیت در نابودی فتنه‌ها بر اساس آگاهی و تقدم مبارزه فرهنگی بر مبارزه نظامی از راهکارهای اجتماعی مقابله با گفتمان فتنه‌گران خواهدبود. https://gofteman.isri.ac.ir/article_216616.html چکیده:امید یکی از مفاهیم کلیدی و کاربردی در پیشبرد اهداف فردی و اجتماعی محسوب می‌شود که علی‌رغم بداهت ظاهری، از پیچیدگی‌های مفهومی برخوردار است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی راهکارهای اجتماعی امیدآفرینی، به بررسی مسئله چیستی و چگونگی امیدآفرینی در منظومه فکری مقام معظم رهبری پرداخته است. این پژوهش از روش کیفی بهره گرفته و داده‌های آن به‌صورت اسنادی جمع‌آوری شده است. در این تحقیق، با تحلیل سخنان مقام معظم رهبری از سایت Khamenei.ir و سایر منابع شامل کتب، مقالات و نرم‌افزارهای مرتبط، پنج راهکار اصلی امیدبخشی شناسایی شده است. این راهکارها شامل حفظ آمادگی، پرهیز از اختلافات، الگوسازی و الگوگیری(با تمرکز بر توجه داشته‌ها و ظرفیت‌ها) و توجه به انتظار می‌باشند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در دوران انقلاب اسلامی، علی‌رغم دشمنی‌ها و چالش‌های موجود، توجه به این راهکارها کلید پیشرفت، حرکت رو به جلو و تحقق اهداف انقلاب اسلامی، به‌ویژه تمدن نوین اسلامی است. امید در این اندیشه به اعتماد، اطمینان، حرکت و پیشرفت تعبیر شده و نقشی محوری در حل مسائل و تحقق اهداف ایفا می‌کند.